Οστην κορυφή ενός λόφου στην κεντρική Κέρκυρα, μια μαρμάρινη προτομή λαξευμένη σε κλασικό στυλ ατενίζει τον ουρανό, αδύνατο, με ωραία χαρακτηριστικά και σύνθεση σε βαθμό λιτότητας. Δεν υπάρχει στολή, ούτε διακοσμήσεις, ούτε σύμβολα αξιώματος, απλώς ένα όνομα κομμένο στη βάση στα ελληνικά κεφαλαία: Ι Α ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ. Η προτομή στέκεται μόνη της στους κήπους της Κουκουρίτσας, που κάποτε ήταν το σπίτι της οικογένειας του Ιωάννη Καποδίστρια, του πρώτου κυβερνήτη της Ελλάδας. Η βίλα είναι πλέον το μοναδικό μουσείο στη χώρα αφιερωμένο στον άνθρωπο που εγκατέλειψε μια από τις πιο ισχυρές διπλωματικές θέσεις στην Ευρώπη για να επιστρέψει σε μια χώρα που μόλις και μετά βίας ήταν χώρα και να προσπαθήσει να χτίσει μια.
Χωρίς τον Καποδίστρια μπορεί να μην υπήρχε σύγχρονο ελληνικό κράτος και ο χάρτης της Ευρώπης να φαινόταν πολύ διαφορετικός σήμερα. Πέρασε χρόνια παρέχοντας υλική και ηθική υποστήριξη στους Έλληνες επαναστάτες. Μόλις κέρδισε την ανεξαρτησία από την Οθωμανική Αυτοκρατορία, διαπραγματεύτηκε απευθείας με τη Βρετανία, τη Γαλλία και τη Ρωσία για τα σύνορα και το μέλλον της νέας χώρας και στη συνέχεια ξεκίνησε την οικοδόμηση των θεσμών, του νομίσματός της, των δικαστηρίων, των σχολείων και των δημοσίων υπαλλήλων που εξακολουθεί να στέκει το σύγχρονο κράτος. «Αυτός που δολοφόνησε τον Καποδίστρια δολοφόνησε την πατρίδα του», έγραψε ο Ελβετός φιλέλληνας Jean-Gabriel Eynard στο άκουσμα της δολοφονίας του πολιτικού το 1831 από τα χέρια συμμάχων ηγετών των ανταρτών που έγιναν εχθροί.
Ωστόσο, 250 χρόνια μετά τη γέννησή του, ο Καποδίστριας παραμένει ένας από τους λιγότερο γνωστούς πολιτικούς της μεταναπολεόντειας Ευρώπης εκτός Ελλάδας και συχνά εντός αυτής. Ακόμη και το μουσείο που διατηρεί τη μνήμη του παλεύει «να καλύψει βασικές λειτουργικές ανάγκες», όπως είπε πρόσφατα ο διευθυντής του στην ελληνική εφημερίδα Καθημερινή. Μια νέα ταινία για τη ζωή του, που ανοίγει στους κινηματογράφους του Ηνωμένου Βασιλείου αυτή την εβδομάδα μετά από μια επιτυχημένη προβολή στην Ελλάδα και προβολές σε όλη την Ευρώπη, επιχειρεί να το αλλάξει αυτό.
Γεννημένος στην Κέρκυρα το 1776, όταν το νησί ανήκε ακόμη στη Βενετία, ο Καποδίστριας εισήλθε στη ρωσική διπλωματική υπηρεσία στα 20 του και, μέσα σε έξι χρόνια, έγινε υπουργός Εξωτερικών της Ρωσικής Αυτοκρατορίας υπό τον τσάρο Αλέξανδρο Α. Στη ρωσική αυλή κινήθηκε σε έναν αστραφτερό πολιτιστικό κύκλο. «Ήταν ένας πολιτικός χειριστής μεγάλης δεξιότητας», λέει ο Roderick Beaton, συγγραφέας του Greece: Biography of a Modern Nation. «Ξένοι πολιτικοί και διπλωμάτες εκείνη την εποχή, ιδιαίτερα του Κογκρέσου της Βιέννης, τον έβλεπαν πολύ καλά».
Η ταινία, ο Καποδίστριας, σε σενάριο και σκηνοθεσία Γιάννη Σμαραγδή, φροντίζει να δείξει ότι ενώ ο πρωταγωνιστής της διαμορφώθηκε από τη Ρωσία, δεν ήταν υποταγμένος σε αυτήν. Σε μια σκηνή, ο Καποδίστριας προτρέπει τον τσάρο σε πόλεμο με τους Οθωμανούς, υπολογίζοντας ότι ένα ρωσικό μέτωπο θα απομάκρυνε τις οθωμανικές δυνάμεις από την Ελλάδα.
Κατά την προαγωγή του σε υπουργό Εξωτερικών, ο Καποδίστριας προειδοποιεί τον τσάρο ότι αν έρθει ποτέ σε μια επιλογή μεταξύ Ρωσίας και Ελλάδας, θα επέλεγε την Ελλάδα. Λίγο μετά την επανάσταση, ο Καποδίστριας παραιτήθηκε από την Αγία Πετρούπολη και πέρασε χρόνια δουλεύοντας στα διπλωματικά κυκλώματα της Ευρώπης για λογαριασμό της πατρίδας του. Αργότερα σκέφτεται τι τον κράτησε ζωντανό στα χρόνια του στη Ρωσία: τη γνώση ότι τον περίμενε ένας τάφος στην Κέρκυρα, «ένας τάφος», λέει, «δεν σκέφτηκε ποτέ να κάνει εμπόριο για το μεγαλύτερο παλάτι στον κόσμο».
Ωστόσο, όταν ήρθε κοντά του ο πρώτος απεσταλμένος από το κίνημα της ανεξαρτησίας, ο Καποδίστριας λέγεται ότι τους απέστρεψε. Τα πράγματα άλλαξαν όταν εξελέγη πρώτος αρχηγός κράτους της Ελλάδας το 1827: έφτασε τον επόμενο χρόνο σε μια χώρα χωρίς νόμισμα, χωρίς λειτουργικά δικαστήρια, χωρίς σχολεία και χωρίς στρατό υπόλογο σε καμία αρχή.
Λέγεται ότι ο Καποδίστριας εργαζόταν από τις πέντε το πρωί μέχρι αργά το βράδυ και η ταινία τον απεικονίζει να εργάζεται συνεχώς, να παρακολουθεί τη λειτουργία και τον σεβασμό των γύρω του. Επέμενε περίφημα: «Πρώτα πρέπει να κάνουμε Έλληνες και μετά να κάνουμε την Ελλάδα», αναγνωρίζοντας ότι η οικοδόμηση ενός έθνους απαιτούσε πρώτα την οικοδόμηση του λαού του. Ίδρυσε σχολεία, έκοψε το πρώτο νόμισμα της Ελλάδας, τον Φοίνικα, οργάνωσε το δικαστικό σώμα και εισήγαγε την πατάτα για να αποτρέψει την πείνα.
Ωστόσο, υπάρχουν όρια στο πόσο μοντέρνα φαίνεται μια φιγούρα του Καποδίστρια. Η ταινία του Σμαραγδή προσπαθεί να χτίσει έναν πολύχρωμο χαρακτήρα από τη σχέση του με την Ελληνίδα αριστοκράτισσα Roxandra Sturdza, που μπορεί να ήταν λιγότερο ρομαντική στην πραγματική ζωή, και τη σχέση του με μποέμ τύπους όπως ο συγγραφέας Alexander Pushkin, για λογαριασμό του οποίου ο Καποδίστριας παρενέβη όταν ο τσάρος τον εξόρισε για ένα πολιτικά προσβλητικό ποίημα.
«Το γεγονός ότι ήταν φίλος του Πούσκιν σημαίνει ότι πρέπει να ήταν ένα ενδιαφέρον άτομο και όχι ένας βαρετός συνεργάτης του γραφείου», λέει ο Jonathon Bond, ένας Βρετανός ερευνητής που έχει περάσει χρόνια μελετώντας τον Καποδίστρια.
Λίγα πράγματα μπορεί να κάνει η ταινία για την πολιτική του Καποδίστρια, για την οποία οι ιστορικοί συμφωνούν ότι έκλινε προς το είδος της αυτοκρατορίας που είχε συνηθίσει στη Ρωσία. Κάποιοι τον κατηγόρησαν ότι ήταν τύραννος με κίνητρο εγωιστική φιλοδοξία. άλλοι τον αποκαλούν φωτισμένο δεσπότη, μια περιγραφή που ο Beaton βρίσκει όχι πολύ μακριά από το σημάδι.
«Οι Έλληνες ήθελαν πολύχρωμους ήρωες μετά τον πόλεμο της ανεξαρτησίας, και δεν το παρέχει αυτό», λέει ο Μποντ. «Και αν είσαι μοναρχικός, είναι ένας αποτυχημένος ρεπουμπλικανός». Δεν σήκωσε ξίφος στον πόλεμο της ανεξαρτησίας, και ακόμη χειρότερα, προσπάθησε να στριμώξει το στυλ των πολύχρωμων πολέμαρχων που είχαν. «Ήταν ένα είδος διπλωμάτη παρασκηνίου ενός τύπου που δεν αναγνώριζαν πραγματικά».
Αυτή η ένταση φαίνεται έντονα στην ταινία. Δεν υπάρχει ζεστασιά ανάμεσα στον αυστηρό πολιτικάντη με το μαύρο ευρωπαϊκό παλτό του και τους πολύχρωμους άντρες που κρατούν τα όπλα γύρω του.
Απευθυνόμενος απευθείας στους αντιμαχόμενους τοπικούς ηγέτες, ο Καποδίστριας τους λέει ότι η Ελλάδα βρίσκεται σε πόλεμο με τους Οθωμανούς και αυτοί πρέπει να συνεισφέρουν. «Πρέπει να δώσουμε;» μια ερωτηση. «Οι Οθωμανοί δεν ήταν εχθροί σας;» ρωτάει ο Καποδίστριας. «Είσαι κι εσύ εχθρός», έρχεται η απάντηση. “Προσέχω”.
Ο πρωταγωνιστής Αντώνης Μυριάγκος περιγράφει την προσέγγισή του στον ρόλο ως «το χρονικό ενός προαναγγελθέντος θανάτου». Όταν τον προειδοποιούν για απόπειρα κατά της ζωής του, πάει ούτως ή άλλως. Καθώς περπατά προς την εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνα στο Ναύπλιο, όπου διαδραματίζεται ο φόνος, τον ακολουθεί, όπως φαίνεται, μια χορωδία από γυναίκες που θρηνούν, κατά την παράδοση μιας ελληνικής τραγωδίας.
Το ότι ο Καποδίστριας παραμένει σε μεγάλο βαθμό ξεχασμένος εκτός Ελλάδας μπορεί να εξηγηθεί «εν μέρει μόνο» από τη δολοφονία του, λέει ο Beaton. Το πιο πιθανό είναι ότι ήταν «πολύ αμφιλεγόμενος και διχαστικός στη διάρκεια της ζωής του, και, το πιο αξιοσημείωτο, εξακολουθεί να είναι». Ο Beaton προσθέτει: «Στους πιο πρόσφατους χρόνους υιοθετήθηκε ως ήρωας από την πολιτική δεξιά και καταδικάστηκε ως δικτάτορας από την αριστερά».
Στην Ελλάδα, όπου η ταινία άνοιξε την ημέρα των Χριστουγέννων, κριτικοί και κοινό διχάστηκαν έντονα. Οι επαγγελματίες αναθεωρητές είχαν σε μεγάλο βαθμό μαραζώσει. Το κοινό την αγκάλιασε, ενώ πλέον έχει επιβεβαιωθεί ως η πέμπτη ελληνική ταινία με τις περισσότερες εισπράξεις όλων των εποχών. Το χάσμα μεταξύ των δύο ετυμηγοριών είναι από μόνο του μια ιστορία του Καποδίστρια. μια φιγούρα που ακόμα, σχεδόν δύο αιώνες μετά, προκαλεί διαφωνίες για το τι είναι η Ελλάδα και τι έπρεπε να είναι. «Είναι μια συναρπαστική ιστορία», λέει ο Beaton, «και αξίζει να γίνει πολύ πιο γνωστός».
