Η πολιτική αστάθεια, που πιθανότατα θα ακολουθήσει τις εκλογές σε περίπτωση που δεν εκλεγεί αυτοδύναμη κυβέρνηση, θα επιδεινώσει την κατάσταση. Ομως, ακόμη κι αν εκλεγεί μια αυτοδύναμη κυβέρνηση ή αν διαμορφωθεί μια κυβέρνηση συνεργασίας, και πάλι τα πράγματα θα είναι δύσκολα – λιγότερο, αλλά δύσκολα.
Ποιοι είναι οι οικονομικοί και γεωπολιτικοί κίνδυνοι από το διεθνές περιβάλλον:
■ Διεθνώς, το βασικό πρόβλημα στις οικονομίες θα είναι η διατήρηση του πληθωρισμού σε υψηλά επίπεδα. Οι τιμές θα ανεβαίνουν πολύ γρήγορα και τα εισοδήματα θα εξαφανίζονται εξίσου γρήγορα. Το δεύτερο πρόβλημα είναι η παγκόσμια ενεργειακή κρίση, η οποία θα συνεχιστεί ανεξαρτήτως του αν θα ανοίξουν τα Στενά του Ορμούζ ή όχι. Διότι ο πόλεμος αυτός κατέστρεψε κρίσιμες ενεργειακές και βιομηχανικές υποδομές και αυτό προκαλεί -εκτός από την άνοδο των τιμών- μείωση της παραγωγής σε πρώτες ύλες και προϊόντα απαραίτητα για τις τεχνολογικές εταιρείες και τη βιομηχανία τροφίμων. Η μείωση της παραγωγής οδηγεί σε εξάντληση των αποθεμάτων και ήδη υπάρχουν προειδοποιήσεις ότι τα παγκόσμια αποθέματα σε κρίσιμες πρώτες ύλες εξαντλούνται πολύ γρήγορα.
Η μείωση παραγωγής και αποθεμάτων προκαλεί ελλείψεις λιπασμάτων, φυτοφαρμάκων και ζωοτροφών, συνεπώς πλήττονται η γεωργική και η κτηνοτροφική παραγωγή και η τροφοδοσία του κόσμου με τρόφιμα. Παράλληλα, πλήττεται και η παραγωγική δυνατότητα των βιομηχανιών τεχνολογίας, που είναι απαραίτητη πλέον στη σύγχρονη ζωή. Η εξάντληση των αποθεμάτων και οι ελλείψεις θα επιταχύνουν τον πληθωρισμό πολύ περισσότερο από όσο εκτιμάται σήμερα – ήδη οι εκτιμήσεις είναι υψηλές.
■ Το γεωπολιτικό περιβάλλον είναι ασταθές και ο κίνδυνος ξαφνικής περαιτέρω επιδείνωσης είναι πολύ μεγάλος όσο ο Τραμπ συνεχίζει την πολιτική ανατροπής όλων των σχέσεων και συμμαχιών που κρατούσαν τον κόσμο σε ισορροπία. Η ισορροπία αυτή έχει διαταραχθεί εξαιτίας του εμπορικού πολέμου έναντι όλων, αλλά και εξαιτίας του πολέμου στον Ιράν. Δεν φαίνεται ότι σύντομα θα επανέλθουμε σε ισορροπία διεθνώς, συνεπώς, και κυρίως λόγω της γεωγραφικής μας θέσης, οι γεωπολιτικές ανισορροπίες θα μας επηρεάζουν.
Πέραν των παγκόσμιων προβλημάτων που δημιουργούνται υπάρχουν τρεις επιπλέον δυσκολίες.
Πρώτον, ενώ δημοσιονομικά η ελληνική οικονομία βρίσκεται στο ισχυρότερο σημείο της, ο πληθωρισμός και η μεγάλη ακρίβεια, σε συνδυασμό με τα πολύ χαμηλότερα από την Ε.Ε. εισοδήματα, δημιουργούν μεγάλο βάρος στην ελληνική οικογένεια. Ο ρυθμός οικονομικής ανάπτυξης είναι μεν υψηλότερος από αυτόν της Ευρώπης, αλλά δεν αρκεί για τη σύγκλιση των ελληνικών εισοδημάτων με τα ευρωπαϊκά.
Δεύτερον, υπάρχουν σοβαρά δομικά προβλήματα στην οικονομία με αποτέλεσμα τη χαμηλή παραγωγή, τις χαμηλές εξαγωγές, τη χαμηλή παραγωγικότητα και τη χαμηλή ανταγωνιστικότητα, που οδηγούν σε εισαγωγές κάθε είδους προϊόντων, εκτινάσσοντας το έλλειμμα του εξωτερικού ισοζυγίου και μειώνοντας έτσι το χρήμα που κυκλοφορεί μέσα στη χώρα.
Τρίτον, οι σχέσεις με την Τουρκία είναι όπως πάντα στην κόψη του ξυραφιού. Δεν υπάρχουν μέχρι στιγμής θερμά επεισόδια, ωστόσο υπάρχει πολύ μεγάλη και αυξανόμενη διπλωματική πίεση -πρόσφατα με τη νομοθέτηση της «Γαλάζιας Πατρίδας»-, αλλά και διαρκώς με τις απαιτήσεις της Τουρκίας για συνεκμετάλλευση του Αιγαίου και των ενεργειακών πλεονεκτημάτων του (ενεργειακές πηγές και μεταφορές ενέργειας). Οι εξελίξεις στον Ιράν και στα Στενά του Ορμούζ αυξάνουν τη διάθεση της Τουρκίας να βάλει πόδι στο Αιγαίο και η ελληνική κυβέρνηση επισημαίνει συστηματικά και ξεκάθαρα τον κίνδυνο επιδείνωσης των σχέσεών μας με τους γείτονες. Το ίδιο και η αντιπολίτευση.
Η Ελλάδα, λοιπόν, έχει ταυτοχρόνως να αντιμετωπίσει τη διεθνή ενεργειακή, οικονομική και γεωπολιτική κρίση και επιπλέον τα δικά της προβλήματα. Ευτυχώς μέχρι στιγμής στα δημοσιονομικά έχει κάποια αντοχή, η οποία όμως μπορεί ανά πάσα στιγμή να κλονιστεί λόγω εσωτερικών πολιτικών παραγόντων.
Πολιτική αστάθεια
Και εδώ μπαίνει ο παράγοντας της πολιτικής σταθερότητας για το μέλλον της χώρας. Η πολιτική σταθερότητα δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένη για τα επόμενα χρόνια. Είμαστε σε προεκλογική περίοδο, μέσα στους επόμενους 10 μήνες θα έχουμε εκλογές – ίσως να γίνουν και πολύ πιο γρήγορα, το φθινόπωρο. Οι δημοσκοπήσεις δεν δίνουν αυτοδυναμία σε κανέναν, τα πολλά κόμματα θα κατακερματίσουν τις ψήφους, ενώ κυβερνήσεις συνεργασίας θα είναι δύσκολο να συγκροτηθούν αφού όλα τα κόμματα δηλώνουν τώρα ότι δεν θα συνεργαστούν με τη σημερινή κυβέρνηση, αλλά ούτε καν μεταξύ τους.
Αν δεν σχηματιστεί κυβέρνηση μετά τις πρώτες ή και τις δεύτερες εκλογές, ο πολιτικός κόσμος θα αναγκαστεί θέλοντας και μη να αναζητήσει τρόπους συνεργασίας για να υπάρξει κυβέρνηση. Το πιθανότερο, αν όχι το βέβαιο, σενάριο είναι ότι βαδίζουμε αναγκαστικά προς κυβερνήσεις συνεργασίας για να αντιμετωπίσουν αυτά τα μεγάλα προβλήματα. Αυτές οι κυβερνήσεις, όμως, ιστορικά, δεν είναι πολύ ισχυρές και μπορούν να καταρρεύσουν ανά πάσα στιγμή και με οποιαδήποτε διαφωνία ως αφορμή.
Δυστυχώς, όλα δείχνουν ότι ενώ εμείς θα ασχολούμαστε με την εγχώρια πολιτική διαμάχη, τα προβλήματα θα κορυφώνονται. Οι προβλέψεις των διεθνών οργανισμών είναι ότι ο πληθωρισμός θα αυξάνεται γρήγορα και ο ρυθμός ανάπτυξης θα μειώνεται σε όλη την Ευρώπη. Η επιθετικότητα της Τουρκίας θα συνεχίσει να προκαλεί ανησυχία. Οι γεωπολιτικές ανατροπές θα συνεχίσουν να προκαλούν μια διαρκή ανασφάλεια. Ούτε μια αυτοδύναμη κυβέρνηση με ισχνή πλειοψηφία, π.χ. 151-152 βουλευτών, δεν θα μπορούσε να αντιμετωπίσει με ευκολία αυτά τα προβλήματα, πόσο μάλλον ασταθείς κυβερνήσεις συνεργασίας.
Υπό αυτές τις συνθήκες και με ορατή την πιθανότητα της πολιτικής αστάθειας, τα κόμματα θα έπρεπε παράλληλα με τη λυσσαλέα αντιπαράθεση στην οποία προεκλογικά θα επιδοθούν -και η οποία είναι το αγαπημένο τους χόμπι- να σχεδιάζουν -έστω και κρυφίως- τις επιλογές συνεργασιών τους πολύ σοβαρά. Διότι αυτό είναι βέβαιο, την ανάγκη συνεργασίας θα τη βρουν μπροστά τους το βράδυ των εκλογών, συνεπώς θα είναι καλύτερο για όλους να μη συνεχίσουν να εκτίθενται αποκλείοντας συνεργασίες. Θα αναγκαστούν να τις κάνουν ούτως ή άλλως.
