ΤΕδώ είναι οι αμερικανικές προφορές, τα αστραφτερά κοστούμια και μια λασπωμένη παλέτα Dunkirk. Και μετά υπάρχει η Λουπίτα Νιόνγκο ως Ελένη της Τροίας, μια επιλογή κάστινγκ που προσέλκυσε πρόσφατα ρατσιστικές επιθέσεις από τους συνήθεις γκρίνιες του Διαδικτύου, συμπεριλαμβανομένου του Έλον Μασκ, ο οποίος παραπονέθηκε ότι δεν ήταν αυθεντικό. Σημασία έχει η αυθεντικότητα. Απλώς εστιάζει εντελώς σε λάθος μέρος. Για πολλούς Έλληνες, αυτό που μας απασχολεί περισσότερο με την πρώτη ματιά στη διασκευή της Οδύσσειας του Ομήρου από τον Κρίστοφερ Νόλαν είναι το πού βρίσκεται ο Μπίλι Ζέιν.
Ο Ζέιν, όπως και άλλα αγαπημένα μέλη της ελληνικής διασποράς στο Χόλιγουντ, εμφανίστηκε πρόσφατα στις λίστες της «Εναλλακτικής Οδύσσειας» στην ελληνική πλευρά των social media, καθώς και σε συζητήσεις για τραπέζι από την Πάτρα μέχρι τον Πάλμερς Γκριν. (Ο Theo James, η Jennifer Aniston, ο Hank Azaria και ο Dave Bautista είναι μεταξύ των άλλων υποψηφίων.) Οι ελληνικές και ελληνοκυπριακές πλατφόρμες μέσων ενημέρωσης γράφουν ανοιχτές επιστολές. Είναι ένα σύμπτωμα του να νιώθεις ότι το Χόλιγουντ, ξανά και χωρίς εξήγηση, από τις θεμελιώδεις μυθολογίες και τα έπη μας, με μια λίστα καστ που δεν περιλαμβάνει ούτε ένα συμβολικό –όπουλο, –έδες ή –γιαννού. Ούτε ένας Έλληνας.
Τίποτα δεν είναι καινούργιο εδώ. Από τον Ιάσονα και τους Αργοναύτες (1963) έως την Τροία (2004), το Χόλιγουντ έχει εξορύξει ελληνικές ιστορίες για γενιές χωρίς ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την ελληνική αναπαράσταση – εκτός αν ταιριάζει σε ένα κλισέ.
Ως κριτικός κινηματογράφου, βόγκησα μέσα από το μεράκι μου από τον θορυβώδη, σπαρακτικό, άτυχο «Ζορμπά» στο Mamma Mia! (2008) ή Shirley Valentine (1989). Εν τω μεταξύ, στα έπη με ξίφος και σανδάλια, το Χόλιγουντ συχνά αισθάνεται ανίκανο να συνδυάσει τους σύγχρονους Έλληνες με θρυλικές φιγούρες τον Αχιλλέα και τον Οδυσσέα ή τους ιστορικούς προπάτορές μας Αλέξανδρο και Λεωνίδα. Κάπως έτσι, οι σημερινοί Έλληνες και η αρχαιότητα μας είναι πάντα αποσυνδεδεμένοι. Άρα, είμαστε ανάξιοι των μύθων μας;
«Είναι αλήθεια, υπάρχει η αίσθηση ότι η παγκόσμια εντύπωση για τους Έλληνες είναι περισσότερο Ζορμπάς παρά Αχιλλέας», λέει ο κορυφαίος Έλληνας κριτικός κινηματογράφου Θοδωρής Κουτσογιαννόπουλος. «Το βρίσκω απογοητευτικό και νωχελικό κλισέ, το γεγονός ότι η πλειοψηφία διαιωνίζει, με πιο περίπλοκες επαναλήψεις του τι είναι πραγματικά η ελληνικότητα… Θα ήταν ωραίο να δούμε έναν ή δύο Έλληνες μεταξύ των πρωταγωνιστών, αλλά θα ήταν έκπληξη αν συνέβαινε».
Πολλοί –συμπεριλαμβανομένου και εμένα– υπέθεσαν ότι το έπος του Nolan θα μπορούσε να ανατρέψει την τάση, να εξυψώσει τουλάχιστον έναν πραγματικό Έλληνα ηθοποιό από το κωμικό ανάγλυφο. Εξάλλου, ο Όμηρος δεν έχει χαρακτήρες.
Αντίθετα, όταν ξεπεράσεις τους σούπερ σταρ – από τον Ματ Ντέιμον (που μόλις επιδεικνύεται, σαν Έλληνας θεός, σε μια βάση στήλης για το νεότερο γύρισμα του GQ) ως ο πονηρός Ithacan, μέχρι τους Zendaya, Tom Holland, Charlize Theron και Jon Bernthal, μέχρι τους δεύτερους ηθοποιούς Himesh Patel, και τον Tracklan that’s επιλεγμένο S. να είναι «εκπρόσωπος του κόσμου», σύμφωνα με τα λόγια του Nyong’o.
Αξιότιμη πρόθεση. Αλλά για εμάς τους Έλληνες, κάνει την απουσία μας ακόμα πιο κραυγαλέα – ειδικά στο blockbuster event της χρονιάς. Εάν η ταινία σας σκοπεύει να αναπαραστήσει τον κόσμο, δεν θα ήταν προφανές να γεμίσει έναν χώρο σε αυτό το μεγάλο, υπέροχα πολυπολιτισμικό τραπέζι με τους ανθρώπους που συνδέονται πιο αυθεντικά με την πηγή;
Η ειρωνεία είναι ότι όσοι φωνάζουν πιο δυνατά για «αυθεντικό» κάστινγκ δεν κατάλαβαν ότι δεν υπάρχει ούτε ένας Έλληνας στην ταινία. Όχι ότι έχει σημασία για ανθρώπους όπως ο Μασκ και τα απαίσια κίνητρά του – αλλά δεν θα μπορούσε να το κάνει πιο στραβά.
Για τους Έλληνες, η παράλειψη αποκτά άλλο νόημα: ότι οι αρχαίες ελληνικές ιστορίες αντιμετωπίζονται ως μέρος μιας κοινής δυτικής κληρονομιάς –μιας παγκόσμιας λογοτεχνίας– ενώ οι Έλληνες είναι κατά κάποιο τρόπο τυχαίες με αυτές. Στη χειρότερη, υποδηλώνει ότι οι σύγχρονοι Έλληνες (ιδιαίτερα μετά από δεκαετίες οικονομικής κρίσης) δεν θεωρούνται πλέον ως άξιοι θεματοφύλακες αυτών των ιστοριών – ένα συναίσθημα που δεν μοιάζει με τη λογική που χρησιμοποιείται κατά της επιστροφής των μαρμάρων του Παρθενώνα.
Η ταινία του Nolan φτάνει επίσης σε μια διαφορετική στιγμή από προηγούμενες ταινίες με σπαθί και σανδάλι, όπως η Troy του 2004. Το Χόλιγουντ βαδίζει προσεκτικά για να πληρώσει τις πολιτιστικές προσαρμογές του, και αυτό δεν χάνεται στους Έλληνες. «Για αυτό μιλάμε», μου είπε ένας φίλος στην Αθήνα, που ασχολείται με τον κινηματογράφο. «Στο Χόλιγουντ, οι ελληνικές ιστορίες φαίνονται μοναδικά εξαιρούμενες από τις συνομιλίες αναπαράστασης που περιβάλλουν τώρα άλλες πολιτιστικές κληρονομιές». Κανείς μας δεν υπολογίζει σε πρωταγωνιστικούς ρόλους. Αλλά η κινηματογραφική βιομηχανία της Ελλάδας ανθίζει αθόρυβα – με τον Γιώργο Λάνθιμο, την Αθηνά Τσαγγάρη και άλλους, να παρουσιάζουν εγχώριους ηθοποιούς όπως η Αγγελική Παπούλια. Όσο για τη διασπορά μας, η σειρά του Theo James στο The White Lotus αποδεικνύει ότι θα έκανε έναν χαρισματικό Αντίνοο. Αν ήθελε ο Νόλαν, το ταλέντο ήταν εκεί. Είναι απίθανο κάποιος ηθοποιός σήμερα να απορρίψει αυτό το κάλεσμα.
Φυσικά, πολλοί μη Έλληνες θα ρωτήσουν: τι είναι όλη η φασαρία; Η Οδύσσεια είναι τελικά μυθοπλασία. Ωστόσο, είναι δύσκολο να υπερεκτιμηθεί πόσο έντονα αντηχούν αυτές οι ιστορίες στον πολιτισμό μας σήμερα. Μεγαλώνοντας σε ένα ελληνικό σπίτι στο Λονδίνο, οι θρύλοι ανακαλούνται με τέτοιο τρόπο που πρέπει να παραδεχτώ ότι ηθελημένα πιστεύω ότι υπήρξε ένας μεγάλος Τρωικός πόλεμος και ίσως κάποιο είδος τέχνασμα που αφορούσε ένα μεγάλο ξύλινο άλογο. Η μητέρα μου τοποθετεί πήλινα αγγεία που φέρουν ονόματα αρχαίων ηρώων κάτω από ορθόδοξες εικόνες, και έχω ξαδέρφια που ονομάζονται Αχιλλέα, δύο θείες Αθηνά και έναν Κρητικό φίλο που λέγεται Οδυσσέας. Στα σχολεία της Ελλάδας, τα μικρά παιδιά μαθαίνουν να απαγγέλλουν ποιήματα του Ομήρου στα αρχαία ελληνικά και φράσεις χρησιμοποιούνται στην καθημερινή συζήτηση.
Ιστορίες όπως η Οδύσσεια, ενώ αποτελούν ακρογωνιαίους λίθους της παγκόσμιας λογοτεχνίας, έχουν μια οικεία απήχηση στο ελληνικό υποσυνείδητο και στην αίσθηση της ταυτότητάς μας – ως λαός, όχι ως έθνος. Φαντάζομαι ότι θα ήταν το ίδιο για τους Ινδούς Ινδουιστές και τη Μαχαμπαράτα τους ή την πολυνησιακή λαογραφία που ενέπνευσε το Moana της Disney. Τούτου λεχθέντος, είμαι βέβαιο ότι το ελληνικό κοινό ανυπομονεί να παρακολουθήσει την ταινία του Nolan – παράξενα ιντερνετικά αργκό και ανακριβή σχέδια πανοπλιών – γιατί πάνω από όλα τα φανφάρα του Christopher Nolan, απολαμβάνουμε να βλέπουμε την κληρονομιά μας να απεικονίζεται.
Ωστόσο, καθώς το Χόλιγουντ δίνει ολοένα και μεγαλύτερη έμφαση στην εκπροσώπηση, ο αποκλεισμός προκαλεί μια διπλά ισχυρή αντίδραση. Η συζήτηση στην Ελλάδα γύρω από το κάστινγκ της Οδύσσειας μου θυμίζει το σπουδαίο θέμα του ποιήματος: nostos – επιστροφή στο σπίτι, μετά από χρόνια δοκιμασιών και εμποδίων. Εμείς οι Έλληνες απλά ζητάμε να μην μας γράψουν από το ταξίδι.
