Η πολυαναμενόμενη κινηματογραφική μεταφορά της «Οδύσσειας» από τον Κρίστοφερ Νόλαν προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων πριν ακόμη φτάσει στις αίθουσες (σ.σ. από σήμερα στην Ελλάδα και από αύριο στον υπόλοιπο κόσμο).
Από το χρώμα της επιδερμίδας της ωραίας Ελένης και το κράνος του Οδυσσέα με το κόκκινο λοφίο, μέχρι τις σύγχρονες αναφορές και τις ελευθερίες στο σενάριο, η ταινία άνοιξε μια ευρύτερη συζήτηση για το πώς κάθε εποχή ξαναγράφει τον Όμηρο, σύμφωνα με τις δικές της αγωνίες.
Τι άλλο προκάλεσε σχόλια στα social media; Η κατάμαυρη πανοπλία των πολεμιστών, που θυμίζει, κατά τους επικριτές, περισσότερο… Μπάτμαν παρά αρχαία Ελλάδα, αλλά και το λεξιλόγιο του Τηλέμαχου, ο οποίος σε μία σκηνή αποκαλεί τον Οδυσσέα… «dad». Ακόμα και το τρέιλερ της ταινίας στο YouTube προκάλεσε κύμα αρνητικών σχολίων. «Αν το έβλεπα σε αεροπλάνο, πάλι θα σηκωνόμουν να φύγω» έγραψε χαρακτηριστικά ένας απογοητευμένος χρήστης.
Ένας Οδυσσέας πιο κοντά στη σύγχρονη Δύση παρά στην αρχαία Ελλάδα
Όσοι περιμένουν ότι η ίδια η ταινία θα διαλύσει τις ανησυχίες για τους αναχρονισμούς, πιθανότατα θα απογοητευθούν. Από τα σκηνικά μέχρι την ψυχολογία των χαρακτήρων, η νέα «Οδύσσεια» μιλά πολύ περισσότερο για τη σύγχρονη Δύση παρά για την αρχαία Ελλάδα.
Με πλήρη αφηγηματική ελευθερία, την οποία ο Economist φτάνει στο σημείο να χαρακτηρίσει «αφέλεια, ανοησία», ο Νόλαν μετατρέπει τον Οδυσσέα -τον κατ’ εξοχήν ατελή και σύνθετο ήρωα της αρχαιότητας- σε έναν σχεδόν αψεγάδιαστο σύγχρονο πρωταγωνιστή. Τα ελαττώματά του εξομαλύνονται, ενώ κάθε προβληματική συμπεριφορά είτε αποδίδεται στη χρήση ουσιών είτε αφήνεται να εννοηθεί ότι σχετίζεται με μια πρώιμη μορφή μετατραυματικού στρες (PTSD), σαν η σύγχρονη τάση υπερδιάγνωσης να έχει φτάσει μέχρι τις ακτές της αρχαίας Ιθάκης, παρατηρεί με μάλλον σκωπτική διάθεση ο Economist.
Πολυτελή σκηνικά αντί για έναν σκληρό κόσμο πολέμου
Αντίστοιχη κριτική ασκείται και στην αισθητική της ταινίας. Τα τοπία και τα σκηνικά θεωρούνται υπερβολικά όμορφα και εξευγενισμένα, για ν’ αποδώσουν τον κόσμο του Ομήρου.
Οι στρατιώτες, ντυμένοι με κομψές μεταλλικές γκρι πανοπλίες, θυμίζουν περισσότερο φιγούρες του παιχνιδιού Warhammer παρά αρχαίους πολεμιστές. Τα φωτισμένα με κεριά παλάτια παραπέμπουν περισσότερο σε πολυτελή boutique ξενοδοχεία, παρά σε κατοικίες πολέμαρχων.
Στις σκηνές με τη νύμφη Καλυψώ, την οποία υποδύεται η Σαρλίζ Θερόν, ο Οδυσσέας του Ματ Ντέιμον δεν μοιάζει να υποφέρει σε μια επώδυνη εξορία, αλλά να απολαμβάνει ολιγοήμερες διακοπές στην Καραϊβική, φορώντας συνεχώς λινά ρούχα. Όσο για τον Κύκλωπα και τον πώς τον συνέλαβε η φαντασία του Νόλαν, ο συντάκτης θεωρεί ότι είναι καλύτερο να μην γίνει καν λόγος…
Κάθε εποχή ξαναγράφει τον Όμηρο
Παρά τις ενστάσεις, όλα αυτά δεν αποτελούν κάτι πρωτόγνωρο. Κάθε διασκευή ενός αρχαίου έργου αντανακλά αναπόφευκτα την εποχή στην οποία δημιουργείται, λειτουργώντας λιγότερο ως παράθυρο προς το παρελθόν και περισσότερο ως καθρέφτης του παρόντος.
Οι αρχαίοι Αθηναίοι μετέτρεψαν τα ομηρικά έπη σε ψυχολογικά σύνθετες τραγωδίες. Τον 18ο αιώνα, η μετάφραση του Αλεξάντερ Πόουπ παρουσίασε έναν Οδυσσέα που έμοιαζε περισσότερο με εκλεπτυσμένο ποιητή του Διαφωτισμού παρά με βασιλιά-πολεμιστή. Το 1922, ο Τζέιμς Τζόις, στον «Οδυσσέα», πρόσθεσε σεξ, εσωτερικό μονόλογο και τη χαρακτηριστική υπαρξιακή ανία του μοντερνισμού.
Με αυτή την έννοια, η εκδοχή του Νόλαν εντάσσεται σε μια μακρά παράδοση συνεχών επανερμηνειών.
Η νέα ταινία είναι εμφανώς προϊόν της εποχής της. Οι γυναικείοι χαρακτήρες διατυπώνουν συχνά απόψεις που παραπέμπουν σε σύγχρονες φεμινιστικές αντιλήψεις, κάτι που δύσκολα θα αναζητούσε κανείς στην ομηρική εποχή.
Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η νέα ερμηνεία των αιτίων του Τρωικού Πολέμου. Αντί για την αρπαγή της Ελένης, η σύγκρουση παρουσιάζεται να συνδέεται με την επιθυμία βελτίωσης των εμπορικών δρόμων, σαν ο Αγαμέμνονας να ήταν υπέρμαχος του ελεύθερου εμπορίου και όχι ένας από τους πιο βίαιους ηγεμόνες της αρχαιότητας.
Η «Οδύσσεια» αλλάζει διαρκώς μορφή εδώ και 3.000 χρόνια
Οι διασκευές έχουν μεγάλη ελευθερία κινήσεων, επειδή η ίδια η «Οδύσσεια» είναι ένα έργο με αμέτρητες ερμηνευτικές δυνατότητες.
Σε μία από τις γνωστότερες σκηνές του έπους, ο θεός Πρωτέας μεταμορφώνεται διαδοχικά σε λιοντάρι, φίδι και ορμητικό νερό. Η «Οδύσσεια» αποδεικνύεται ακόμη πιο «πρωτεϊκή». Στα περίπου τρεις χιλιάδες χρόνια που μεσολάβησαν από τη σύνθεσή της, ακολούθησε τη δική της ξεχωριστή περιπέτεια.
Η λέξη έγινε ουσιαστικό («Οδύσσεια») και επίθετο («οδυσσειακός»). Έγινε θεατρικό έργο, τηλεοπτική σειρά, μυθιστόρημα -με κορυφαίο παράδειγμα τον «Οδυσσέα» του Τζόις- ακόμη και ταινία πορνό, με τίτλο «Odyssey: The Ultimate Trip».
Το όνομα δόθηκε επίσης στο σεληνιακό σκάφος IM-1 Odysseus, στον μεγάλο αστεροειδή 1143 Odysseus, αλλά και σε λοσιόν σώματος με νότες μαύρου πιπεριού και σανδαλόξυλου, η οποία -όπως σχολιάζεται σκωπτικά- πιθανότατα μυρίζει καλύτερα από τον ίδιο τον ομηρικό ήρωα.
Ένα έργο που έχει καταστρέψει πολλές κινηματογραφικές φιλοδοξίες
Δεν προκαλεί έκπληξη ότι ο Νόλαν επιχειρεί άλλη μια μεταμόρφωση του «πορθητή πόλεων» Οδυσσέα. Ωστόσο, η «Οδύσσεια» έχει αποδειχθεί διαχρονικά δύσκολο έργο για τον κινηματογράφο.
Μόλις το 2024, μια κινηματογραφική εκδοχή με πρωταγωνιστή τον Ρέιφ Φάινς χαρακτηρίστηκε από τους κριτικούς «βαρετή» και «κουραστική». Αντίστοιχα, η ταινία του 1954 με τον Κερκ Ντάγκλας είχε περιγραφεί ως «παράξενη» και «ρηχή».
Ακόμη και η προαναφερθείσα πορνογραφική ταινία δίνει, άθελά της, μια ένδειξη για τη δυσκολία του εγχειρήματος, καθώς αυτοχαρακτηρίζεται με αξιοθαύμαστη ειλικρίνεια ως «τρεις άσχετες μεταξύ τους ιστορίες».
Η ομηρική «Οδύσσεια» δεν απέχει πολύ από αυτή την περιγραφή. Αφηγείται το δεκαετές ταξίδι επιστροφής του Οδυσσέα μετά τον Τρωικό Πόλεμο και συχνά αντιμετωπίζεται ως ένα θαλάσσιο ελληνικό… road trip. Στην πραγματικότητα, όμως, είναι ταυτόχρονα ιστορία για θαλάσσια τέρατα, τον έρωτα, τη σχέση πατέρα και γιου, αλλά και για τη σχέση συζύγου και συζύγου.
Η αφηγηματική δομή της είναι εξαιρετικά περίπλοκη. Παρότι το έργο αφορά τον Οδυσσέα, ο ήρωας εμφανίζεται για πρώτη φορά μόλις στο πέμπτο κεφάλαιο. Επιπλέον, πολλές από τις πιο γνωστές περιπέτειές του είτε αφηγούνται αναδρομικά είτε καταλαμβάνουν ελάχιστους στίχους. Οι Σειρήνες περιγράφονται σε περίπου 60 στίχους και οι Λωτοφάγοι σε περίπου 20.
Δεν είναι τυχαίο ότι ο ίδιος ο Νόλαν χαρακτήρισε την «Οδύσσεια» «την πρώτη μη γραμμική αφήγηση», ενώ η διακεκριμένη κλασική φιλόλογος Έμιλι Γουίλσον, που δημοσίευσε τη βραβευμένη μετάφρασή της το 2017, τη συνοψίζει με μία λέξη: «περίπλοκη».
Η «Οδύσσεια» είναι επίσης ένα από τα πιο διάσημα έργα της δυτικής λογοτεχνίας. Αν και για αιώνες θεωρούνταν λιγότερο σημαντική από την πιο πολεμική «Ιλιάδα», σήμερα έχει ξεπεράσει κατά πολύ το προγενέστερο έπος σε απήχηση.
Ήταν το πρώτο βιβλίο που κυκλοφόρησε στη σειρά Penguin Classics, ενώ η βιβλιογραφία γύρω από αυτό είναι τεράστια. Παρότι αποτελείται από περίπου 12.000 στίχους, μόνο η αναζήτηση της λέξης «Odyssey» στη Βρετανική Βιβλιοθήκη επιστρέφει περίπου 34.000 τίτλους, σχεδόν τρεις για κάθε στίχο του έργου. Αντίθετα, η «Iliad» αποδίδει περίπου 9.000.
Το γεγονός ότι η «Οδύσσεια» έγινε ακόμη μία κινηματογραφική ταινία και προκάλεσε νέες αντιπαραθέσεις αποδεικνύει τη διαχρονικότητά της.
Οι επικρίσεις δεν είναι εντελώς αβάσιμες. Στον Όμηρο η Ελένη περιγράφεται ξεκάθαρα ως «λευκώλενος», δηλαδή λευκόχερη. Ο Οδυσσέας πιθανότατα δεν φορούσε κράνος με κόκκινο λοφίο, καθώς αυτό αποτελούσε κυρίως σπαρτιατικό χαρακτηριστικό. Οι αρχαίοι Έλληνες πολεμούσαν με χάλκινες πανοπλίες και όχι με μαύρες στολές που θυμίζουν υπερήρωες. Και ασφαλώς ο Τηλέμαχος δεν αποκαλούσε ποτέ τον πατέρα του «dad». Όπως επισημαίνει ο καθηγητής Ελληνικών του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ, Τιμ Γουίτμαρς, «οι αρχαίοι Έλληνες μιλούσαν ελληνικά».
Υπάρχει όμως και μια διαφορετική ανάγνωση. Όλες αυτές οι αντιπαραθέσεις αποδεικνύουν πόσο εύπλαστη παραμένει η «Οδύσσεια». Σε μια εποχή που πολλοί ενοχλούνται από την αμερικανική επιρροή στην Ευρώπη, οι συζητήσεις μεταφέρονται ακόμη και στη γλώσσα της αρχαίας Ελλάδας.
Σε μια περίοδο όπου κυριαρχούν οι αντιπαραθέσεις για την τοξική αρρενωπότητα, προκαλεί αντιδράσεις ακόμη και η πανοπλία των πολεμιστών. Και σε μια εποχή έντονων συζητήσεων για τη φυλή και την εκπροσώπηση, η επιλογή των ηθοποιών γίνεται αντικείμενο σφοδρών συγκρούσεων.
Τελικά, όταν διαφωνούμε για την «Οδύσσεια», στην πραγματικότητα δεν διαφωνούμε για τον Όμηρο. Διαφωνούμε για τους ίδιους μας τους εαυτούς.
Κάθε γενιά ξαναπλάθει την «Οδύσσεια» σύμφωνα με τη δική της εικόνα. Οι ευφυείς Αθηναίοι μετέτρεψαν τον Όμηρο σε τραγωδία. Οι μοντερνιστές τον μετέφεραν στη μοντέρνα πεζογραφία και ποίηση. Και ο σημερινός, υπερβολικά οπτικός και απλουστευτικός κόσμος τον μετατρέπει σε… καβγάδες στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και σε έναν παράδοξο Κύκλωπα, δημιουργώντας έτσι μια νέα τραγωδία, απολύτως σύγχρονη.
