εγώΣτη νότια Πελοπόννησο, το ελληνικό έλατο είναι μια πανύψηλη παρουσία. Τα βαθυπράσινα, αργά αναπτυσσόμενα κωνοφόρα έχουν από καιρό ορίσει τα δάση σε μεγάλο υψόμετρο της περιοχής, που ευδοκιμούν στα βουνά και στα βραχώδη εδάφη. Για γενιές ήταν ένα από τα πιο ανθεκτικά είδη της χώρας, ασυνήθιστα ικανά να αντέξουν την ξηρασία, τα έντομα και τις πυρκαγιές που σαρώνουν περιοδικά τα μεσογειακά οικοσυστήματα. Αυτά τα ελληνικά δάση ζουν με τη φωτιά από όσο θυμάται κανείς.
Έτσι, όταν ο Δημήτριος Αβτζής, ανώτερος ερευνητής στο Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών (FRI) της Έλγο-Δήμητρας, στάλθηκε για να καταγράψει τις συνέπειες μιας ανοιξιάτικης πυρκαγιάς στην περιοχή, τίποτα σχετικά με την ανάθεση δεν φαινόταν εξαιρετικό. Είχε περπατήσει σε αμέτρητα καμένα τοπία, παρακολουθώντας τους αναμενόμενους θύλακες θνησιμότητας, καθώς και τα δέντρα που επέζησαν από την καύση τους.
Αυτή τη φορά, όμως, κάτι αισθάνθηκε λάθος σχεδόν αμέσως. Η ζυγαριά ήταν κλειστή. Καθώς ο Αβτζής και οι συνεργάτες του προχωρούσαν πιο βαθιά στα δέντρα, τα γνωστά αξιοθέατα ενός δάσους μετά την πυρκαγιά έδωσαν τη θέση τους σε κάτι πολύ πιο ανησυχητικό.
«Υπήρχαν εκατοντάδες εκατοντάδες εκτάρια χαμένα δέντρα», λέει – όχι μόνο εκείνα που χάθηκαν στην ίδια τη φωτιά, αλλά μεγάλα μπαλώματα νεκρά και νεκρά ανάμεσα στο πράσινο, όπου οι φλόγες δεν είχαν φτάσει.
Στα βουνά της Πελοποννήσου, ολόκληρες εκτάσεις καταπράσινων δασών γίνονται πορτοκαλί, καθώς τα μακρόβια έλατα ξεραίνονται και πεθαίνουν. Το επίπεδο της καταστροφής ήταν τόσο πολύ μεγαλύτερο από αυτό που είχε δει ο Αβτζής τα προηγούμενα χρόνια, που τον ανάγκασε να επικοινωνήσει αμέσως με το υπουργείο Περιβάλλοντος και να σημάνει συναγερμό.
«Το μέγεθος της ζημιάς ήταν βαθύ», λέει.
Ερευνητές σε όλη την Ελλάδα και την Κεντρική Ευρώπη έχουν προειδοποιήσει εδώ και χρόνια ότι η κλιματική κατάρρευση θα ωθήσει τα τοπικά οικοσυστήματα σε άγνωστα εδάφη. Οι πυρκαγιές δεν είναι καινούργια: σύμφωνα με στοιχεία του Global Forest Watch, μεταξύ 2001 και 2024, η Ελλάδα έχασε 200.000 εκτάρια (500.000 στρέμματα) δέντρων από τις πυρκαγιές.
Όμως οι πυρκαγιές δεν είναι το μόνο πράγμα που σκοτώνει τα δέντρα και οι δυνάμεις που διαμορφώνουν τα επακόλουθα των δασικών πυρκαγιών έχουν μετατοπιστεί δραματικά τα τελευταία πέντε χρόνια. Αυτό που είδε ο Αβτζής ήταν το αποτέλεσμα πολλαπλών πιέσεων που στοιβάζονται η μία πάνω στην άλλη, καθεμία από τις οποίες ενισχύθηκε από την κλιματική κρίση.
Το πρώτο είναι η έντονη, παρατεταμένη ξηρασία, πλέον καθοριστικό χαρακτηριστικό του κλίματος της Ελλάδας. Η ξηρότητα επιδεινώνεται από τη σταθερή μείωση του χειμερινού χιονιού. Μελέτη του Ινστιτούτου Περιβαλλοντικής Έρευνας και Αειφόρου Ανάπτυξης και του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών διαπίστωσε ότι μεταξύ 1991 και 2020, η Ελλάδα έχασε κατά μέσο όρο 1,5 ημέρα χιονιού το χρόνο, διαβρώνοντας μία από τις σημαντικότερες πηγές υγρασίας βραδείας απελευθέρωσης της χώρας.
Μετά έρχεται το βιολογικό αποτέλεσμα. Τα υποβαθμισμένα από την ξηρασία εδάφη και η συρρίκνωση των υπόγειων υδάτων αφήνουν τα έλατα εξασθενημένα, δημιουργώντας ένα άνοιγμα για τα έντομα. «Γνωρίζουμε ότι η έντονη ξηρασία αποδυναμώνει τα δέντρα», λέει ο Αβτζής. «Όταν όμως κοιτάξαμε πιο προσεκτικά τι συνέβαινε, βρήκαμε ότι οι σκαθάρια είχαν εκμεταλλευτεί. Επιτίθεντο στα δέντρα».
Τα σκαθάρια του φλοιού – ιδιαίτερα αυτά της υποοικογένειας Scolytinae – έχουν αναδειχθεί ως αυξανόμενη απειλή για τα ήδη πιεσμένα δάση της Ελλάδας τα τελευταία δύο χρόνια.
Το όνομά τους οφείλεται στο γεγονός ότι τα έντομα τρυπούσαν κάτω από τον εξωτερικό φλοιό, κόβοντας στα συστήματα στα οποία βασίζονται τα δέντρα για τη μεταφορά νερού και θρεπτικών συστατικών. Μόλις εγκατασταθούν μέσα σε έλατα που ταλαιπωρούνται από την ξηρασία, ο αριθμός τους μπορεί να αυξηθεί γρήγορα. «Όταν ένας πληθυσμός φτάνει σε επίπεδα επιδημίας», λέει ο Αυτζής, «γίνεται εξαιρετικά δύσκολο να τον επαναφέρεις υπό έλεγχο».
Το φαινόμενο δεν περιορίζεται στην Ελλάδα. Τα κρούσματα σκαθαριών του φλοιού έχουν γίνει μια ευρύτερη ευρωπαϊκή ανησυχία, λέει ο Αβτζής, αντικατοπτρίζοντας μοτίβα που παρατηρούνται αλλού στην ήπειρο. «Η Νότια Ευρώπη μπορεί να είναι πιο ευάλωτη», λέει, «αλλά παρατηρούμε παρόμοια δυναμική σε χώρες όπως η Ισπανία».
Το υπονοούμενο είναι ανησυχητικό – υποδεικνύοντας ότι οι οδηγοί πίσω από τους νεκρούς της Πελοποννήσου δεν είναι τοπικές ανωμαλίες, αλλά συμπτώματα μιας ευρύτερης οικολογικής αλλαγής.
Ωστόσο, εν μέσω των επιταχυνόμενων πιέσεων της κλιματικής κρίσης, υπάρχουν επιφυλακτικές νότες αισιοδοξίας. Ο Νίκος Μάρκος, κλιματολόγος δασών στο FRI, επισημαίνει την αναγεννητική ικανότητα των μεσογειακών οικοσυστημάτων. «Η μεταπυρική αναγέννηση μπορεί να είναι αρκετά ικανοποιητική», λέει, «ακόμα και σε ορισμένες περιοχές της Πελοποννήσου».
Η ανάρρωση, ωστόσο, είναι αργή και άνιση. «Δεν είναι κάτι που μπορούμε να δούμε τον πρώτο χρόνο», προσθέτει ο Μάρκος. «Μπορεί να χρειαστούν τέσσερα ή πέντε χρόνια».
Ο Αβτζής είναι ρεαλιστής όταν μιλάει για το τι χρειάζεται για την προστασία των ορεινών δασών της Ελλάδας. «Θα είμαι ρεαλιστής», λέει. «Η κυβέρνηση και τα υπουργεία πρέπει να αναλάβουν την πρωτοβουλία και να κινητοποιήσουν την απαραίτητη χρηματοδότηση για να αντιμετωπίσουν αυτό το πρόβλημα».
Κάποια βήματα, σημειώνει, είχαν ήδη ξεκινήσει από τη στιγμή που είχε υποβάλει την έκθεσή του για την Πελοπόννησο. «Επικοινωνούσαν με τις μεγάλες περιφερειακές δασικές υπηρεσίες και ρώτησαν πόση χρηματοδότηση χρειαζόταν», λέει. «Αυτό που έχει πραγματικά σημασία τώρα είναι αν αυτά τα σχέδια θα εφαρμοστούν πραγματικά».
Ερωτηθείς εάν τα μεταβαλλόμενα μετεωρολογικά πρότυπα της Ελλάδας είναι πιθανό να συνεχίσουν να επιταχύνονται και αν αυτό αποτελεί υπαρξιακό κίνδυνο για τα δάση της νότιας Ευρώπης, ο Αβτζής σταματά. «Δεν υπάρχει χρόνος να είμαστε απαισιόδοξοι», λέει. «Αλλά έχουμε πολλή δουλειά να κάνουμε».
Τα εργαλεία, λέει, υπάρχουν ήδη. “Έχουμε τη γνώση. Έχουμε τους επιστήμονες. Τώρα, πρέπει να αρχίσουμε να βγαίνουμε έξω και να μιλάμε για αυτό”, λέει. «Επειδή αυτό που βλέπουμε τώρα θα γίνει πιο συχνά και πιο έντονο».
Βρείτε περισσότερη κάλυψη για την ηλικία της εξαφάνισης εδώ και ακολουθήστε τους ρεπόρτερ για τη βιοποικιλότητα Phoebe Weston και Patrick Greenfield στην εφαρμογή Guardian για περισσότερη κάλυψη της φύσης
